Brezilya’da devlet başkanlığı seçiminin ikinci tura kalması, Latin Amerika’nın en büyük ekonomisinde siyasi dengeleri değiştirebilecek bir mücadelenin kapısını araladı. Mevcut Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva ile eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu Flávio Bolsonaro, 25 Ekim’de yapılacak ikinci turda karşı karşıya gelecek. Seçim, yalnızca Brezilya’nın yeni liderini değil, ülkenin ABD, Çin ve BRICS ile ilişkilerinin geleceğini de şekillendirecek.
İlk turda Flávio Bolsonaro yüzde 47, Lula da Silva ise yüzde 45,1 oranında oy aldı. Yaklaşık 159 milyon kayıtlı seçmenin bulunduğu ülkede hiçbir adayın geçerli oyların yarısından fazlasına ulaşamaması üzerine yarış ikinci tura taşındı. Bolsonaro’nun ilk turu önde tamamlaması, dört yıl önce iktidara dönen Lula açısından önemli bir siyasi uyarı olarak değerlendiriliyor.
Ancak seçim sonuçlarının uluslararası düzeyde bu kadar yakından izlenmesinin nedeni yalnızca iki aday arasındaki rekabet değil. Brezilya’nın Çin’in en büyük ticaret ortaklarından biri olması, BRICS’in kurucu üyeleri arasında bulunması ve stratejik doğal kaynaklara sahip olması, Washington açısından seçimlerin önemini artırıyor.
Sandıktan çıkan mesaj ve 25 Ekim randevusu
İlk tur sonuçlarının netleşmesinin ardından, Brezilya sokaklarında derin bir sosyoekonomik yarılmanın işaretleri okundu. Mevcut Başkan Lula da Silva, sonucun kendisi için “beklenmedik” olduğunu ifade ederek, “İkinci turda iyiyim. En iyi planın kimde olduğunu göreceğiz” sözleriyle yeni kampanyasının sinyalini verdi. Lula’nın, önümüzdeki süreçte artan hayat pahalılığı endişelerini giderecek sosyal yardım politikalarına ağırlık vermesi bekleniyor.
Öte yandan yarışı önde tamamlayan Flavio Bolsonaro, halkın “derin bir değişim arzusu” içinde olduğunu ve ‘sol iktidarın’ devrinin kapandığını öne sürdü.
Kongre’de ‘Bolsonaro Ailesi’
Bu süreçte dikkat çeken en önemli detay, eski devlet başkanı Jair Bolsonaro’nun ailesinin kurumsal siyasete doğrudan yerleşmesi oldu. Carlos Bolsonaro ve eşi Michelle Bolsonaro Senato’ya seçilirken, Jair Renan Bolsonaro Temsilciler Meclisi’ne girmeyi başardı. Bu tablo, Lula seçimi kazansa dahi yasama organında çok güçlü bir muhalefet blokuyla karşı karşıya kalacağını gösteriyor.
ABD ile Çin arasındaki rekabetin merkezinde Brezilya var
Brezilya seçimlerini küresel açıdan önemli hale getiren başlıca gelişmelerden biri, Çin’in Latin Amerika’daki ekonomik yükselişi. Pekin, son yirmi yılda Brezilya’nın en büyük ticaret ortağı haline gelirken iki ülke arasında özellikle tarım, madencilik, enerji ve altyapı alanlarında güçlü ekonomik ilişkiler kuruldu.
Lula’nın yönetiminde Brezilya, BRICS ülkeleriyle ilişkilerini derinleştirmiş, dolar hegemonyasına karşı yerel para birimleriyle ticaret hamlelerini hızlandırmış ve rotasını Küresel Güney‘in bağımsızlık hareketine çevirmişti.
Brezilya’nın Çin’e gerçekleştirdiği soya fasulyesi, demir cevheri ve petrol ihracatı, ülke ekonomisinin önemli gelir kaynakları arasında bulunuyor. Çin açısından ise Brezilya, gıda ve ham madde tedarik güvenliğinde stratejik ortak konumunda.
Bu tablo, ABD açısından önemli bir jeopolitik sorun oluşturuyor. Washington, kendi tarihsel nüfuz alanı olarak gördüğü Latin Amerika’da Çin’in ekonomik ağırlığının artmasını yakından izliyor. Brezilya’nın dış politika tercihlerinin değişmesi, ABD’nin bölgedeki ekonomik ve diplomatik konumunu güçlendirmesine yardımcı olabilir.
Flavio Bolsonaro’nun olası zaferi ise Brezilya dış politikasında keskin bir U dönüşü anlamına geliyor. Bolsonaro’nun, ülkeyi yeniden Washington eksenine yaklaştırması ve ABD Başkanı Donald Trump yönetimiyle bağları hızla güçlendirmesi bekleniyor. Nitekim Trump’ın, Brezilya’daki hızlı seçim sistemini överek kendi ülkesindeki sistemi eleştirmesi, iki siyasi aktör arasındaki ideolojik yakınlığı bir kez daha gözler önüne serdi. Amazon Havzası‘nın korunmasından stratejik yer altı kaynaklarının yönetimine kadar birçok konu, 25 Ekim’de sandıktan çıkacak nihai kararı bekliyor.
ABD için Brezilya seçimleri neden kritik?
Washington açısından Brezilya seçimlerinin temel önemi, Latin Amerika’daki güç dengelerinin geleceğinde yatıyor. Kıtanın en büyük ekonomisi olan Brezilya, geniş doğal kaynakları, tarımsal üretim kapasitesi, enerji sektörü ve diplomatik ağırlığıyla bölgesel siyasette belirleyici ülkeler arasında bulunuyor.
Brezilya’nın kritik mineralleri Washington’ın gündeminde
ABD’nin Brezilya’ya yönelik ilgisinin arkasında yalnızca Çin’le ticari rekabet bulunmuyor. Ülkenin sahip olduğu nadir toprak elementleri, lityum, niyobyum ve diğer kritik mineraller, küresel teknoloji ve savunma sanayisi açısından giderek daha önemli hale geliyor.
Elektrikli araçlar, gelişmiş elektronik sistemler, enerji teknolojileri ve savunma sanayisinde kullanılan bu kaynakların tedarikinde Çin’in güçlü bir konumda bulunması, ABD’yi alternatif ortaklar aramaya yöneltiyor. Brezilya ise büyük mineral rezervleri nedeniyle bu stratejide önemli bir ülke olarak öne çıkıyor.
Bu nedenle Brezilya’nın yeni yönetiminin Washington’la yapacağı ticaret ve yatırım anlaşmaları, yalnızca iki ülkenin ekonomik ilişkilerini değil, kritik ham maddelerin küresel tedarik zincirlerini de etkileyebilir. Ancak kaynakların yalnızca ham madde olarak ihraç edilmesi yerine Brezilya’da işlenmesi ve teknoloji üretiminde kullanılması, ülkenin ekonomik bağımsızlığı açısından belirleyici olacak.
Trump yönetimi Brezilya’da hangi sonucu istiyor?
ABD Başkanı Donald Trump ile Bolsonaro ailesi arasındaki siyasi yakınlık, seçimlerin uluslararası boyutunu daha da dikkat çekici hale getiriyor. Jair Bolsonaro’nun başkanlığı döneminde Washington ile Brasilia arasında ideolojik yakınlığa dayanan güçlü bir siyasi ilişki kurulmuştu.
Flavio Bolsonaro’nun kazanması halinde benzer bir yakınlaşmanın yeniden gündeme gelmesi bekleniyor. Özellikle ticaret tarifeleri, güvenlik işbirliği, Çin’in bölgesel etkisi ve kritik mineraller konusunda iki ülke arasında yeni anlaşmalar yapılması mümkün.
Lula yönetimi ise ABD ile ilişkilerin sürdürülmesini savunmakla birlikte, Washington’ın ekonomik baskılarına ve Brezilya’nın iç siyasi meselelerine yönelik müdahale girişimlerine karşı daha bağımsız bir tutum benimsiyor.
Trump yönetiminin Brezilya ürünlerine yönelik gümrük tarifeleri de bu gerilimin önemli başlıklarından biri oldu. Ekonomik yaptırımların ve ticaret kısıtlamalarının siyasi anlaşmazlıklarda baskı aracı olarak kullanılması, Brezilya’nın egemenliği ve dış politika bağımsızlığı konusundaki tartışmaları güçlendirdi.
ABD daha önce de ülkeye müdahale etmiş, darbeye sebep olmuştu
ABD’nin Latin Amerika politikası, tarihsel olarak bölgede kendisine rakip olabilecek güçlerin etkisini sınırlandırma hedefiyle şekillendi. 1823 tarihli Monroe Doktrini, Avrupa devletlerinin Amerika kıtasındaki müdahalelerine karşı geliştirilmiş olsa da ilerleyen dönemlerde Washington’ın bölgesel nüfuzunu genişletmek için başvurduğu siyasi yaklaşımlardan birine dönüştü.
Bu politikanın en dikkat çekici örneklerinden biri, Brezilya’da 1964 yılında gerçekleşen askeri darbe oldu. Gizliliği kaldırılan ABD belgeleri, Washington’ın Joao Goulart hükümetine karşı harekete geçen askerî unsurları desteklediğini ve Operation Brother Sam kapsamında darbecilere yardım hazırlıkları yaptığını ortaya koydu.
Bugün Brezilya çok daha güçlü ekonomik ve diplomatik kurumlara sahip olsa da Washington’ın bölgedeki stratejik çıkarları önemini koruyor. Ancak ABD’nin karşısında artık yalnızca Latin Amerika’daki sol hükümetler değil, bölgede ekonomik etkisini hızla artıran Çin de bulunuyor.
BRICS’in geleceği üzerinde, Brezilya sandığının etkileri neler olabilir?
Brezilya’nın BRICS’in kurucu üyelerinden biri olması, seçimleri ABD açısından daha hassas hale getiren bir diğer unsur. Çin, Rusya, Hindistan ve diğer üyelerle birlikte hareket eden Brezilya, uluslararası ekonomik sistemde gelişmekte olan ülkelerin daha fazla söz sahibi olmasını savunuyor.
Lula yönetimi, çok kutuplu dünya düzeni ve Küresel Güney ülkeleri arasındaki işbirliğini dış politikasının önemli başlıkları arasında tutuyor. BRICS çerçevesinde yerel para birimleriyle ticaretin geliştirilmesi, alternatif kalkınma finansmanı ve uluslararası kuruluşlarda daha dengeli temsil gibi girişimlere destek veriyor.
Flávio Bolsonaro’nun kazanması halinde Brezilya’nın BRICS içerisindeki tutumunda değişiklikler yaşanabilir. ABD ile ilişkileri güçlendirmeyi hedefleyen yeni bir yönetim, Washington’ın çıkarlarıyla çatışabilecek girişimlere daha mesafeli yaklaşabilir.
Ancak seçimlerin ortaya koyduğu temel mesele, Brezilya’nın yalnızca ABD ile Çin arasında hangi tarafa yakınlaşacağı değil. Ülkenin ekonomik kaynakları, dış politikası ve stratejik kararları üzerinde ne ölçüde bağımsız hareket edebileceği de belirleyici olacak.
25 Ekim’deki sandık, bu nedenle Latin Amerika’nın en büyük ekonomisindeki iktidar yarışının ötesinde, ABD-Çin rekabetinin ve çok kutuplu dünya düzeninin geleceğine ilişkin önemli bir sınav niteliği taşıyor.
